Tỏa sáng với khoảng 600 vai diễn trong suốt hơn 50 năm miệt mài hoạt động nghệ thuật, tài năng của anh là một phần không thể tách rời khỏi dòng chảy của sân khấu miền Nam. Hãy cùng Men&life bước vào thế giới của NSƯT Thành Lộc, nơi anh trải lòng về câu chuyện của một “đứa trẻ cứng đầu” và sứ mệnh của một công dân nghệ sĩ.
Sinh ra trong một gia đình mà hơi thở nghệ thuật len lỏi vào từng bữa cơm, giấc ngủ, Thành Lộc là kết tinh rực rỡ của một gia đình giàu truyền thống nghệ thuật. Cha anh là NSND Thành Tôn, bậc thầy của nghệ thuật hát bội, mẹ là nghệ sĩ hát bội Huỳnh Mai. Tổ nghiệp đã sớm chọn anh khi ông ngoại là bầu Thắng, cùng những người cậu, người dì và anh chị em như nghệ sĩ Bạch Lê, Bạch Long... đều là những tên tuổi lớn của nghệ thuật sân khấu.
Thành Lộc lớn lên trong hoàn cảnh xã hội đang có sự giao thoa giữa những luồng văn hóa khác nhau, chứng kiến sự chuyển biến lớn của thời cuộc những năm sau 1975. Tâm hồn anh được bồi đắp bởi một chút triết lý Lão Tử, Khổng Tử từ nếp nhà nghiêm cẩn; một chút mỹ học phương Tây hào nhoáng của Sài Gòn xưa; và sau đó là sự chuẩn mực, chính quy của nền nghệ thuật Xã hội Chủ nghĩa với những tinh hoa văn hóa từ Nga và Đông Âu. Sự va chạm giữa các luồng tư tưởng ấy không làm anh lạc lối, mà trái lại, tạo nên một Thành Lộc có khả năng “gạn đục khơi trong”, một nghệ sĩ tài năng với tư duy phóng khoáng và cởi mở.
Tỏa sáng với khoảng 600 vai diễn trong suốt hơn 50 năm miệt mài hoạt động nghệ thuật, tài năng của anh là một phần không thể tách rời khỏi dòng chảy của sân khấu miền Nam. Nhưng trên hết, người ta còn nhận ra ở anh một chân dung nghệ sĩ đầy bản lĩnh, một người “điên trong sự tỉnh táo”, luôn không ngừng “giãy dụa” để thoát khỏi những bức bối của thời cuộc, và cả sự quyết liệt giữ gìn những giá trị nghệ thuật đích thực trước sức cám dỗ của đồng tiền và sức ép của lợi nhuận.
Hãy cùng Men&life bước vào thế giới của NSƯT Thành Lộc, nơi anh trải lòng về câu chuyện của một “đứa trẻ cứng đầu” và sứ mệnh của một công dân nghệ sĩ.
Đạo diễn Lê Hoàng từng nhận xét: “Trong Thành Lộc luôn có một đứa trẻ đang giãy dụa”. Phải chăng từ nhỏ, anh đã là người thích đi ngược lại những khuôn mẫu hay sự sắp đặt của người lớn?
Đúng vậy. Ngày nhỏ, hễ ba mẹ nói không được thọc tay vào ổ điện thì tôi lại càng tò mò muốn thử. Ông bà cấm không được sang đường chơi với đám trẻ trong xóm thì tôi sẽ tìm cách trốn đi cho bằng được. Vì tôi luôn muốn biết: tại sao?
Tôi thấy người Việt mình từ xưa đến nay thường đề cao việc dạy con ngoan ngoãn. Nhưng bản chất của trẻ con là tò mò và thích khám phá, khi được trải nghiệm, va chạm, chúng mới hiểu vì sao cần phải ngoan, và ngoan như thế nào là hợp lý.
Sinh gia trong gia đình có truyền thống nghệ thuật, nếp nhà đã bồi đắp cho anh những giá trị sống nào?
Ba tôi rất khắt khe với chuyện học hành của con cái; với ông, các con làm gì thì làm nhưng tuyệt đối không được thất học. Các anh chị tôi dù sau này có đi làm công chức hay theo nghiệp diễn, thì nếp nhà vẫn được giữ vẹn nguyên qua những bữa cơm gia đình. Dù bận rộn đến đâu, cứ đến giờ cơm trưa và tối, cả nhà nhất định phải quây quần bên nhau. Đó không đơn thuần là một bữa ăn, mà là lúc ba dạy dỗ chúng tôi về cách đối nhân xử thế. Chính những giá trị gia đình thuần Việt ấy, đã giúp anh chị em chúng tôi không bị sa ngã hay hư hỏng.
"Nếu chịu buông theo dòng chảy và chỉ nghĩ đến lợi nhuận thì trong tay tôi đã có 2-3 cái biệt thự rồi chứ không phải một căn nhà bình thường như bây giờ. Nhưng làm vậy tôi thấy mình mang lỗi lớn. Lỗi với tổ nghiệp, lỗi với thầy cô đã dạy dỗ mình, lỗi với cả nền tinh hoa văn hóa mà tôi đã được lĩnh hội, và quan trọng nhất là lỗi với những khán giả chân chính.”
Ba anh, NSND Thành Tôn từng chia sẻ rằng nghệ thuật thời của ông luôn đề cao việc truyền tải giá trị “Nhân - Lễ - Nghĩa - Trí - Tín”. Vậy tiếp nối dòng chảy đó, đâu là những giá trị cốt lõi mà anh theo đuổi trong hành trình sáng tạo của riêng mình?
Những năm đất nước vừa thống nhất, tôi đang ở độ tuổi giao thời giữa một cậu thiếu niên và một người trưởng thành. Vì vậy, tôi có một trái tim và tâm trí rộng mở để đón nhận mọi luồng tư tưởng mới. Tôi may mắn được nuôi dưỡng trong một môi trường nghệ thuật đa dạng, vừa thấm đẫm triết lý Lão Tử, Khổng Tử từ nền tảng gia đình; vừa tiếp nhận mỹ học Pháp, Mỹ vốn đã hằn sâu trong lòng xã hội Sài Gòn trước năm 1975. Sau đó, tôi tiếp tục được đào tạo chính quy trong ngôi trường nghệ thuật Xã hội Chủ nghĩa, lĩnh hội những tinh hoa của nền văn hóa Nga và Đông Âu. Chính sự va chạm giữa các luồng văn hóa ấy đã dạy tôi cách quan sát, từ đó chắt lọc những gì tinh túy cho riêng mình.
Tôi thích tư duy nghệ thuật phương Tây với những giá trị Chân - Thiện - Mỹ và tư tưởng tự do trong sáng tạo. Chẳng hạn, khi làm kịch cho thiếu nhi, quan điểm của tôi là không dạy trẻ phải căm thù cái ác, mà dạy trẻ biết “cười” vào nó. Chúng tôi biến những nhân vật phản diện trở nên ngớ ngẩn, hài hước để trẻ nhận ra rằng kẻ xấu sẽ tự chuốc lấy hậu quả từ chính sự ngu ngốc của mình. Từ đó, các em tự khắc biết tránh xa cái xấu, thay vì nuôi dưỡng lòng hận thù hay tư tưởng phải tiêu diệt cái ác tận gốc.
Từng tham gia nhiều vai trò khác nhau ở cả những đoàn kịch nhà nước và tư nhân, anh thấy sự khác biệt nào trong quản lý và vận hành có thể ảnh hưởng đến sức sáng tạo của người nghệ sĩ?
Các đoàn kịch nhà nước có ưu thế lớn về sự đầu tư nghiêm túc, giữ được những giá trị nghệ thuật đỉnh cao và là nơi người nghệ sĩ được phô diễn tất cả những gì bài bản, chính quy nhất mà họ đã học. Tuy nhiên, đôi khi quá ưu tiên sự an toàn và ngại va chạm với thị trường, kịch nghệ nhà nước dễ rơi vào trạng thái xơ cứng hoặc lạc hậu.
Ngược lại, sân khấu tư nhân lại cực kỳ phong phú về đề tài và linh hoạt trong cách thể hiện, đáp ứng nhanh nhạy nhu cầu thưởng ngoạn của công chúng. Nhưng, cái bẫy của nó chính là sự buông thả, dễ chạy theo thị hiếu mà đánh mất chất lượng nghệ thuật.
Tôi luôn cố gắng giữ cho mình sự tỉnh táo để đứng giữa hai dòng chảy đó. Tôi sẵn sàng thay đổi để không bị lạc hậu, nhưng đồng thời quyết liệt giữ lại những giá trị nghệ thuật chân chính. Bởi tôi hiểu rằng, nếu mình buông bỏ những giá trị ấy, tức là mình đang có lỗi với khán giả và tổ nghiệp.
Chắc hẳn để làm được điều đó anh phải đối mặt với nhiều thử thách?
Ngày trước, một người chị có nói với tôi: “Làm nghệ thuật, phải giữ một trái tim nóng trong một cái đầu lạnh”. Cho đến tận bây giờ, ở sân khấu Thiên Đăng, tôi vẫn phải đấu tranh từng ngày để giữ lấy sự thăng bằng ấy.
Tôi từng chọn ra đi khỏi một đơn vị mà mình đã gắn bó lâu năm vì nhận ra mình không còn đủ sức ghìm cương “con ngựa bất kham” giữa thị trường thương mại hóa. Nó lao đi với tốc độ quá nhanh, nhanh đến mức mất kiểm soát. Lúc đó, tôi phải tự thức tỉnh chính mình: “Dừng lại đi Lộc ơi, đừng để mình đánh mất chính mình!”. Và khi tôi quyết định rời đi, có người nhìn tôi như một kẻ gàn dở, lập dị.
Làm sân khấu tư nhân rất vất vả. Nếu các đơn vị nhà nước có thể dễ dàng dựng những vở kịch để đi thi và xây dựng uy tín mà không quá áp lực về doanh thu, thì sân khấu tư nhân lại vất vả vô cùng. Chúng tôi vừa phải đảm bảo chất lượng nghệ thuật, vừa phải giải bài toán lợi nhuận, một việc cực kỳ khó.
Nhưng nhát dao đâm sâu vào lòng tự trọng của người nghệ sĩ chính là khi mình vừa mở lời về một dự án tâm huyết để vực dậy uy tín cho đơn vị, thì nhận lại câu trả lời từ nhà sản xuất: “Liệu có bán được vé không?”. Những tổn thương ấy cứ lặp đi lặp lại, nên tôi chọn cách dừng lại. Nghệ thuật không thể chỉ là giải trí thuần túy hay những con số lợi nhuận; nó phải mang trong mình sứ mệnh cảm hóa.
Vậy tại sân khấu Thiên Đăng, anh đã hiện thực hóa “thực đơn” nghệ thuật của mình như thế nào để dung hòa giữa bài toán kinh tế và việc xây dựng các tác phẩm có giá trị?
Đó là một “thực đơn” đa dạng. Chúng tôi xây dựng những vở giải trí để thu hút khán giả, để có doanh thu, từ đó có kinh phí để xây dựng những tác phẩm nghệ thuật giá trị, phục vụ cho những đối tượng khán giả muốn thưởng thức nghệ thuật đỉnh cao. Dù biết rằng tuổi thọ của những vở diễn kén khách này thường ngắn ngủi, nhưng đó là sự hy sinh cần thiết để nghệ thuật chân chính được tồn tại.
“Trước khi là một nghệ sĩ, bạn phải là một công dân. Tôi không thể yêu nghệ thuật một cách vô can. Nếu thấy khán giả chân chính đang bị ‘ngược đãi’ vì thiếu vắng những tác phẩm tử tế mà mình vẫn im lặng để giữ an toàn cho bản thân, thì đó là sự tắc trách.”
Đã bao giờ anh từng nghĩ đến việc buông theo dòng chảy thị trường để cuộc sống dễ dàng hơn?
Nếu chịu buông theo dòng chảy và chỉ nghĩ đến lợi nhuận thì trong tay tôi đã có 2-3 cái biệt thự rồi chứ không phải một căn nhà bình thường như bây giờ. Nhưng làm vậy tôi thấy mình mang lỗi lớn. Lỗi với tổ nghiệp, lỗi với thầy cô đã dạy dỗ mình, lỗi với cả nền tinh hoa văn hóa mà tôi đã được lĩnh hội, và quan trọng nhất là lỗi với những khán giả chân chính.
Có ý kiến cho rằng, người nghệ sĩ chỉ cần làm nghề giỏi, kiếm tiền lương thiện và tỏa sáng là đủ. Nhưng ở anh, với những gì đã làm, đã chia sẻ có thể nhận ra anh đang nỗ lực thực hiện trách nhiệm công dân của một người nghệ sĩ?
Có một nghịch lý thế này: Tôi được đào tạo trong ngôi trường chính quy của Nhà nước, nơi dạy rằng nghệ sĩ phải là người chiến sĩ trên mặt trận văn hóa. Vậy thì tại sao khi tôi hành xử đúng như một người công dân có trách nhiệm: biết đau trước những vấn đề xã hội, biết lên tiếng trước những điều trái tai gai mắt, thì lại bị coi là lập dị.
Với tôi, trước khi là một nghệ sĩ, bạn phải là một công dân. Lòng ái quốc và trách nhiệm với cộng đồng là những bài học vỡ lòng, không thể vì có danh tiếng mà ta cho phép mình quên đi. Tôi không thể yêu nghệ thuật một cách vô can. Nếu thấy khán giả chân chính đang bị “ngược đãi” vì thiếu vắng những tác phẩm tử tế mà mình vẫn im lặng để giữ an toàn cho bản thân, thì đó là sự tắc trách.
Nguyên tắc của một nghệ sĩ mà anh không cho phép mình vi phạm?
Không bán mình!
CÂU HỎI NHANH
• Một câu mà anh muốn người khác mô tả về mình?
Cứng đầu nhưng ngoan.• Một người như thế nào thì sẽ thuần dưỡng được Thành Lộc?
Chắc phải cứng đầu hơn.• Người đó có cần ngoan hơn anh không?
Không, nếu ngoan hơn sẽ bị tôi “cưỡi đầu cưỡi cổ”!• Điều gì khiến cho anh không thể chịu đựng nổi?
Bị người ta đâm sau lưng.• Mất bao lâu để anh nhận ra mình có thể yêu hay ghét một người?
30 phút.• Mơ ước của anh ngay lúc này là gì?
Sống lâu và sống dai.
Bài ĐOÀN VŨ
Ảnh HUY LÊ
Trợ lý ánh sáng LƯƠNG TRUNG NGUYÊN
Địa điểm KHÁCH SẠN SOFITEL SAIGON PLAZA
Theo Men&life
Bình Luận