Trong kỷ nguyên số, khi dữ liệu thường được xem là những con số khô khan nằm trong ổ cứng, có một nghệ sĩ đã biến chúng thành những dải lụa màu sắc rực rỡ, làm tan chảy những bức tường bê tông và đánh thức ký ức của những cỗ máy. Đó chính là Refik Anadol.
Có một cảm giác rất khó gọi tên khi đứng trước tác phẩm của Refik Anadol. Không phải là sự choáng ngợp đơn thuần của công nghệ, mà là một trạng thái lơ lửng, khi bạn không còn chắc mình đang nhìn vào một hình ảnh, một không gian hay một dạng ký ức nào đó vừa được đánh thức. Mọi thứ chuyển động liên tục, tan ra rồi kết lại, giống như cách trí nhớ con người vận hành - không rõ ràng, không tuyến tính, nhưng đầy cảm xúc. Để hiểu về thế giới của Refik, hãy nhìn qua ba lăng kính định hình nên bản sắc độc đáo của anh.
Nếu những họa sĩ Phục hưng dùng sơn dầu, những nhà điêu khắc dùng đá marble, thì chất liệu của Refik Anadol chính là dữ liệu. Với anh, mỗi pixel, mỗi tín hiệu sóng não hay hàng trăm triệu hình ảnh lưu trữ trên internet đều là một hạt màu sống động.
Thay vì xem dữ liệu là công cụ để phân tích, ông xem nó như một chất liệu thô, tương tự như sơn, ánh sáng hay âm thanh. Thay vì vẽ những gì mắt người nhìn thấy, Refik đưa những tập dữ liệu khổng lồ - từ hình ảnh thiên nhiên, dữ liệu đô thị đến tín hiệu não bộ - sử dụng các hệ thống Machine Learning để “học” và sau đó tái cấu trúc thành hình ảnh. Anh gọi đó là quá trình “chiết xuất chất thơ từ các tệp tin”.
Trong dự án Unsupervised tại bảo tàng MoMA, anh đã cho AI “đọc” hơn 200 năm dữ liệu nghệ thuật. Kết quả không phải là một bản sao, mà là một thực thể nghệ thuật hoàn toàn mới, nơi cái vô hình của “Big Data” được hữu hình hóa thành một vẻ đẹp siêu thực, đầy mê hoặc.
Bước vào một không gian triển lãm của Refik, cảm giác đầu tiên của người xem luôn là sự choáng ngợp trước sự uyển chuyển (fluidity). Các tác phẩm của anh không bao giờ đứng yên. Chúng chuyển động không ngừng như những dòng thác đổ, những làn khói màu hay những lớp sóng đại dương cực đại.
Nếu dữ liệu là chất liệu, thì không gian chính là nơi Refik Anadol phá vỡ mọi quy tắc quen thuộc. Tác phẩm của ông không tồn tại trong khung tranh hay màn hình nhỏ, mà lan rộng ra toàn bộ môi trường xung quanh. Những bức tường trở thành bề mặt chuyển động, ánh sáng phủ kín không gian, âm thanh dẫn dắt nhịp cảm nhận, và người xem không còn đứng ngoài. Họ bước vào, bị bao quanh, và trở thành một phần của tác phẩm. Trong khoảnh khắc đó, việc “hiểu” không còn quan trọng bằng việc “cảm”. Nghệ thuật không còn là đối tượng để quan sát, mà là một trải nghiệm cơ thể phải đi qua.
Bìa tạp chí TIME với chủ đề “2025 TIME100 AI” - một tác phẩm của Refik Anadol
Tuy nhiên, lớp sâu nhất trong thực hành của Refik Anadol nằm ở cách ông tiếp cận trí tuệ nhân tạo. Với ông, AI không chỉ là công cụ tạo hình, mà là một dạng chủ thể có khả năng tưởng tượng. Khái niệm machine imagination - “giấc mơ của máy” - trở thành trung tâm trong ngôn ngữ thẩm mỹ của ông.
Tác phẩm “Machine Hallucinations Nature Dreams” tại Galerie König, Berlin, Đức
Thay vì tạo ra những hình ảnh rõ ràng, hoàn chỉnh, AI trong tác phẩm của Refik tạo ra những cấu trúc luôn biến đổi, những hình ảnh tan chảy, những khoảnh khắc không thể định danh. Đó không phải là lỗi, mà là đặc điểm. Chính sự không ổn định đó khiến người xem cảm nhận được một dạng trí tưởng tượng khác, không giống con người, nhưng lại có sức gợi kỳ lạ.
Sự uyển chuyển này không chỉ là hiệu ứng thị giác. Nó phản ánh tư duy của Refik về sự kết nối giữa con người và công nghệ: không có ranh giới cứng nhắc, mọi thứ đều đang tan chảy và hòa quyện vào nhau. Những khối dữ liệu nặng nề được anh biến hóa thành những “dải lụa số” mềm mại, phá vỡ sự tĩnh lặng của những vật liệu truyền thống, khiến người xem có cảm giác như đang đứng trước một sinh thể đang thở, đang sống và đang mơ.
Không dừng lại ở những khung tranh kỹ thuật số, Refik Anadol còn được biết đến như một nghệ sĩ của kiến trúc. Với anh, những tòa nhà biểu tượng hay sảnh bảo tàng lớn không chỉ là nơi chứa đựng tác phẩm, mà chính là “khung tranh” khổng lồ.
Tác phẩm “Living Architecture Gehry” tại bảo tàng Guggenheim Bilbao, Tây Ban Nha
Bằng cách sử dụng AI để mô phỏng lại bề mặt kiến trúc, anh thực hiện những cuộc “giải phẫu” thị giác, biến những khối bê tông cứng nhắc của Walt Disney Concert Hall hay mặt tiền các tòa kiến trúc cổ kính thành những không gian đa chiều. Người xem không còn đứng ngoài quan sát nghệ thuật; họ bước vào bên trong nó, chìm đắm trong một giấc mơ số hóa nơi không gian và thời gian như bị bẻ cong. Đó là sự giao thoa tuyệt vời giữa toán học chính xác và trí tưởng tượng bay bổng của một tâm hồn nghệ sĩ.
Tác phẩm “Glacier Dreams” trên bề mặt bảo tàng ArtScience tại Singapore
Kết
Qua bàn tay của Refik Anadol, công nghệ AI không còn là những dòng mã lạnh lẽo. AI trở thành một công cụ nhân văn, giúp chúng ta nhìn thấy vẻ đẹp ẩn giấu trong kho tàng ký ức chung của nhân loại.
Tác phẩm WDCH Dreams (Walt Disney Concert Hall, Los Angeles)
Nhân dịp kỷ niệm 100 năm của dàn nhạc Los Angeles Philharmonic, Refik đã đặt câu hỏi: “Nếu tòa nhà này có thể nằm mơ, nó sẽ mơ thấy gì?”. Anh sử dụng toàn bộ kho lưu trữ âm thanh số hóa khổng lồ của dàn nhạc (gần 45TB dữ liệu) để “huấn luyện” AI.
Kết quả là những khối thép uốn lượn biểu tượng của kiến trúc sư Frank Gehry dường như tan chảy và biến hình theo nhịp điệu của âm nhạc, biến bề mặt tòa nhà thành một màn trình diễn ánh sáng đầy mê hoặc, như thể tòa nhà đang tự kể lại lịch sử của chính mình.
Theo Men&life
Bình Luận