Giữa cái nắng cháy da thịt của những vùng đất khô hạn, nơi sự sống dường như là một điều xa xỉ, có một loài cây vẫn vươn mình kiêu hãnh, che chở cho những ốc đảo xanh rì. Đó là chà là - không chỉ là một thức quả, mà là nhân chứng cho sự sinh tồn, là linh hồn của những nền văn minh cổ đại và là món quà ngọt ngào nhất mà sa mạc dành tặng cho nhân loại.

Khi sự sống nảy mầm từ khắc nghiệt

Hành trình của cây chà là (Phoenix dactylifera) không tính bằng năm, mà tính bằng kỷ nguyên. Các nhà khoa học đã tìm thấy dấu vết của loài cây này từ 50 triệu năm trước. Shahina Ghazanfar, chuyên gia từ Vườn thực vật Kew, cho biết những hình chạm khắc trên đá tại sa mạc Nefud (Ả Rập) là minh chứng cho việc con người đã biết thưởng thức vị ngọt của chà là từ thời kỳ Đồ đá giữa, tức là khoảng 200.000 năm trước.

Việc con người chuyển từ săn bắn hái lượm sang trồng trọt cách đây 11.000 năm là một bước ngoặt vĩ đại, và chà là là một trong những loại cây đầu tiên được thuần hóa. Vì trái chà là chín có vị ngọt, giàu dinh dưỡng và không bị thối rữa, chúng trở thành loại thực phẩm lý tưởng để tổ tiên chúng ta mang theo trong những hành trình dài. Bằng chứng khảo cổ gợi ý rằng chà là được thuần hóa lần đầu tại vùng Vịnh Ba Tư khoảng 6.000 năm trước.

Không ngạc nhiên khi người cổ đại gọi chà là là “Tree of Life” - cây của sự sống. Bởi ở những nơi khắc nghiệt nhất, chà là không chỉ tồn tại, mà giúp sự sống tiếp tục tồn tại.

Người ta thường ví von cây chà là như một thực thể kỳ lạ khi sở hữu đặc tính sinh học độc đáo: “chân trong nước và ngọn trong lửa”. Để dâng cho đời những hạt mật ngọt lịm, bộ rễ của nó phải đâm sâu vào lòng đất để tìm kiếm mạch nước ngầm, trong khi tán lá bên trên phải chịu đựng cái nắng thiêu đốt trên 50 độ.

Chà là không chỉ nuôi sống con người bằng trái ngọt. Nó tạo ra bóng râm cho những loại cây khác sinh trưởng, chắn gió cát, và góp phần hình thành nên những ốc đảo - những “điểm dừng của sự sống” giữa biển cát vô tận.

Chà là không chỉ nuôi sống con người bằng trái ngọt mà còn tạo ra bóng râm cho những loại cây khác sinh trưởng, chắn gió cát, và góp phần hình thành nên những ốc đảo

Chính sự đối lập cực đoan ấy đã nhào nặn nên một loài cây kiên cường, có thể sống thọ hơn cả một đời người. Trong những nền văn minh Lưỡng Hà hay Ai Cập cổ đại, chà là không chỉ là thực phẩm; nó là biểu tượng của sự sinh sôi, là “Cây của sự sống” che chở cho con người trước sự cuồng nộ của cát bụi và nắng gắt. Những phiến đá phù điêu tại cung điện Assyria cổ đại thường mô tả các vị thần đang thụ phấn cho cây chà là - một nghi lễ cầu chúc sự thịnh vượng cho vương quốc.

Một người nông dân Ả Rập Saudi buộc dây an toàn trên ngọn cây để hái chà là và cho trái vào giỏ

Chà là có ý nghĩa quan trọng trong cả ba tôn giáo lớn. Trong đạo Hồi, Nhà tiên tri Muhammad coi chà là là một loại trái cây thượng hạng và khuyến khích mọi người dùng chúng để ăn khi nhịn ăn. Cây chà là được nhắc đến 22 lần trong Kinh Qur’an - nhiều hơn bất kỳ loại cây ăn quả nào khác trong kinh thánh, như một nguồn cung cấp thực phẩm và chất xơ, giúp ích trong việc sinh nở, cung cấp bóng mát và tượng trưng cho trí tuệ.  Điều này bao gồm câu chuyện về việc Đức Mẹ Maria ăn chà là khi sinh con để giảm đau.

Trong những nền văn minh Lưỡng Hà hay Ai Cập cổ đại, chà là không chỉ là thực phẩm; nó là biểu tượng của sự sinh sôi, là “Cây của sự sống” che chở cho con người trước sự cuồng nộ của cát bụi và nắng gắt

Chà là khô đóng vai trò quan trọng trong các đám cưới của người Hồi giáo ở Pakistan và Ấn Độ. Chà là khô và kẹo đường được phân phát cho khách mời để chúc mừng sau khi lễ cưới của cô dâu và chú rể được cử hành. Phong tục này, dù đang dần mai một, nhưng đang quay trở lại trong cộng đồng Hồi giáo.

Lễ hội chà là được tổ chức ở nhiều quốc gia thuộc bán đảo Ả Rập. Ở đó, những người trồng chà là mang các giống chà là của họ đến bán. Trong thập kỷ qua, lễ hội chà là đang bắt đầu thu hút khách du lịch như một lễ hội văn hóa.

Các thương nhân đang đấu giá chà là tại lễ hội chà là lớn nhất thế giới, diễn ra tại Buraydah, thủ phủ tỉnh Al-Qassim, Ả Rập Saudi

Sự tĩnh lặng và lòng biết ơn

Nếu có một khoảnh khắc nào đó trái chà là trở nên thiêng liêng nhất, đó chính là giây phút hoàng hôn buông xuống trong tháng lễ Ramadan. Khi tiếng loa từ những tháp canh vang lên, chấm dứt một ngày dài nhịn ăn, thứ đầu tiên chạm vào vị giác của hàng triệu người Hồi giáo chính là vị ngọt thanh tao của trái chà là.

Chà là là thực phẩm truyền thống, quan trọng nhất để xả chay (Iftar) trong tháng Ramadan

Nghi thức “phá vỡ sự tĩnh lặng” (Iftar) này mang một ý nghĩa nhân văn sâu sắc. Về mặt khoa học, lượng đường tự nhiên và khoáng chất dồi dào trong chà là giúp cơ thể hồi phục năng lượng tức thì, xoa dịu hệ tiêu hóa sau một ngày dài. Nhưng về mặt cảm xúc, đó là giây phút của lòng biết ơn.

Dù là trong những căn lều Bedouin sương gió hay những phòng khách xa hoa tại Dubai, đĩa chà là luôn được đặt trang trọng cạnh tách cà phê Ả Rập (Gahwa) nóng hổi. Đó là ngôn ngữ của sự hiếu khách, là lời chào đón nồng hậu nhất dành cho những lữ khách phương xa, tượng trưng cho sự hào phóng và sức khỏe.

Những “viên ngọc ngọt ngào”

Có thể chia thế giới thành hai phần: một phần tôn sùng loại quả tưởng chừng khiêm tốn này, và một phần thì không. Phần tôn sùng đó là nơi sinh sống của hàng trăm triệu người, trải dài từ bờ biển Đại Tây Dương của Morocco, qua Bắc Phi và Ai Cập đến Mesopotamia và về phía Đông đến Ấn Độ. Ở phần thế giới này, thực sự không có chà là đơn thuần, bởi vì chỉ “kẻ thiếu hiểu biết” mới nói chung chung như vậy.  Bởi với những người sành sỏi, mỗi loại chà là là một tác phẩm nghệ thuật của thổ nhưỡng.

Với những người sành sỏi, mỗi loại chà là là một tác phẩm nghệ thuật của thổ nhưỡng

Medjool - giống chà là được xưng tụng là “Vua” nhờ kích thước lớn, lớp vỏ bóng bẩy cùng kết cấu thịt quả mềm mịn, mang vị ngọt đậm đà như kẹo caramel tan chảy. Đối lập với Medjool là Deglet Noor, loại chà là được mệnh danh là “Ngón tay ánh sáng” nhờ sắc hổ phách trong suốt dưới ánh mặt trời, sở hữu vị ngọt tinh tế, thanh khiết và kết cấu giòn dai không phô trương.

Thế giới chà là còn mở rộng sang những nốt trầm mặc như Ajwa - chà là từ vùng đất thánh Medina mang hơi thở của tâm linh và sự tôn kính. Bởi lẽ Ajwa được cho là loại chà là yêu thích của Nhà tiên tri Muhammad. Trong khi đó, Sukkary lại là định nghĩa của sự ngọt lịm và dẻo dính, như gói gọn tất cả tinh túy của nắng vàng vùng Ả Rập Saudi.  Và để thấy rõ sự khác biệt nhất, phải kể đến Barhi - một nốt nhạc tươi mới khi thường được thưởng thức trực tiếp ngay khi còn màu vàng rực, mang lại vị chát nhẹ đặc trưng và sự thanh mát của trái cây vừa mới hái từ cành.

Một số loại chà là trên thế giới

Tìm về vùng đất Ba Tư cổ kính, ta bắt gặp Kimia với sắc đen sẫm huyền bí cùng lớp vỏ mỏng tang, được mệnh danh là “viên ngọc đen”. Điểm đắt giá của loại chà là này nằm ở phần thịt quả cực kỳ mềm, mọng nước và có độ tan rất nhanh. Kimia thường được xem là sự lựa chọn tinh tế cho những ai yêu thích cảm giác ẩm mượt và hương vị đậm đà, trầm mặc đặc trưng của thổ nhưỡng Tây Á.

Đúng như tên gọi bắt nguồn từ chữ “Sukkur” (nghĩa là đường trong tiếng Ả Rập), Sukkary là định nghĩa của sự ngọt lịm và dẻo dính. Đây là niềm tự hào của vùng Al-Qassim, Saudi Arabia. Với màu vàng hổ phách rực rỡ, Sukkary gói gọn tất cả tinh túy của nắng sa mạc, mang đến kết cấu vừa có chút giòn nhẹ ở lớp vỏ, vừa dẻo dẻo như kẹo mạch nha ở bên trong.

Riêng với Rutab, không chỉ là tên một giống loài mà là thuật ngữ để chỉ giai đoạn chín lý tưởng nhất của trái chà là - khi quả vừa chuyển từ độ giòn sang độ mềm mọng. Tại những thành phố xa hoa như Riyadh hay Abu Dhabi, người ta thường thu hoạch chà là ở giai đoạn này và phục vụ ở trạng thái đông lạnh. Khi thưởng thức cùng một tách cà phê nóng, cảm giác mát lạnh tan chảy trên đầu lưỡi tạo nên một sự tương phản vị giác đầy thú vị.

Chính sự biến chuyển từ độ dẻo mọng, ngọt đậm đến thanh giòn đã tạo nên một hệ sinh thái hương vị đồ sộ cho loại quả này.           

Lời hồi đáp cho tương lai

Trong một thế giới đang loay hoay với an ninh lương thực, cây chà là xuất hiện như một “người hùng” thầm lặng. Cây chà là bền bỉ trước sâu bệnh, dễ dàng vận chuyển và có thể lưu trữ lâu dài mà không cần đến những hóa chất bảo quản phức tạp. Từ thân cây làm mái nhà, lá cây dệt nên những tấm thảm xù xì, cho đến hạt cây được mài giũa thành chuỗi hạt cầu nguyện, chà là không lãng phí bất kỳ bộ phận nào của mình để phục vụ con người.

Thưởng thức một trái chà là, là bạn đang thưởng thức tinh hoa của hàng ngàn năm lịch sử, là cảm nhận sự kiên cường của những con người bám trụ nơi sa mạc và là sự tĩnh lặng đầy kiêu hãnh của một nền văn minh Trung Đông. Giữa cuộc sống hối hả, hãy thử chậm lại, nhấp một ngụm trà mạn và để vị ngọt của “viên ngọc nâu” kể cho bạn nghe về bản tình ca của cát và nắng.

Hoàng hôn buông xuống ở trang trại chà là dưới chân dãy núi Jabal Akhdar ở Oman

Theo Men&life